با توجه به اهميت تاريخي منطقه بيستون و رواياتي که در خصوص عبور جاده هاي زيادي در طول تاريخ از اين نقطه به دست ما رسيده است باستان شناسان را بر آن داشت تا اهميت ودوره اين جاده تاريخي را بررسي کنند به همين منظور در زمستان سال 1378 هيات باستان شناسي به سرپرستي عباس مترجم اقدام به حفاري در حاشيه ضلع غربي سراب بيستون نمودند. در اين حفاري که با برداشتن لايه هاي آسفالت جاده جديد شروع شد در زير آسفالت توده زير سازي آسفالت نيز برداشته شد . اين جاده آسفالت با توجه به روايات موجود تا قبل از دهه 30 راه ارتباطي بين کرمانشاه – همدان بوده است . بدون شک اين جاده آسفالت بر روي جاده هاي ادوار قديميتر احداث شده است در حين حفاري در گوشه و کنار اين جاده هنوز بقايايي از ديواره هاي گلي و خشتي که روزي قهوه خانه بين راهي حاشيه اين جاده بوده اند ديده ميشد در داخل توده خاک و سنگ ريزه زير لايه آسفالت هيچ گونه آثار تاريخي – فرهنگي کشف نشد و احتمالا اين توده از محل ديگر براي زير سازي جاده به اين مکان انتقال داده شده است در حين خاک برداري بقايايي از سنگهاي بزرگ نمايان گرديد که دور آنها را همين خاک و سنگ ريزه در بر گرفته بود احتمالا اين سنگها در جريان لايروبيهاي اخير درياچه در اين محل قرار گرفته باشند اما تراکم نسبي آنها درحاشيه سراب بدون شک مرتبط با سازه اي در کنار سراب بوده که اکنون تخريب شده است در قسمت شرقي حفاري خاکها تا سطح درياچه برداشته شد و در آن به جز سنگهاي بزرگ و خاکهاي لجني سياه رنگ هيچ گونه آثار قابل شناسايي مشاهده نگرديد به علت وارد شدن آب به اين گمانه ادامه حفاري در آنجا متوقف شد و کار در قسمت غربي انجام گرفت وبا برداشتن توده ضخيمي از خاک و سنگ ريزه در زير آسفالت (حدود70 سانتي متر ) به يکباره بافت خاک تغيير ميکند و خاکهاي فشرده به يک لايه شني که به آساني از همديگر مجزا بودند تبديل ميشود با پاکسازي حدود 4 متر مربع از اين لايه شني مشخص ميشود که روي آنرا با خاک پوشانده و از آن به عنوان بستر آن جاده استفاده ميکردند . با ادامه حفاري مشخص شد که لايه جاده قديم کاملا تا لبه درياچه ادامه دارد و اين نشان ميدهد که حريم جاده بزرگ بوده و به علت گسترش درياچه از بين رفته است در طي لايروبي ديواره حاشيه سراب نيز به سنگهاي حجيم برخورد مي کنند و2 عدد از سنگها از سنگهاي تراش خورده ميباشد که در دامنه کوه بيستون فراوان ديده ميشود و بنا بر تحقيقات انجام شده مربوط به دوره ساساني ميباشد . از نظر لايه نگاري سطح جاده شني قديم با اين سنگها مشاهده گرديد که سنگهاي تراش کاملا در زير بافت جاده شني قرار دارند که اگر ما زمان تراش اين سنگها را مطابق ديگر سنگهاي دامنه کوه بيستون مربوط به دوره ساساني قلمداد کنيم با اين حال حداقل اين جاده بعداز آن ودر زماني که سنگها از هدف اصلي خود رها شدند که به عنوان زير سازي جاده ويا حاشيه سنگ چين سراب مورد استفاده قرار گيرند ساخته شده است واين به ما کمک ميکند که حداقل تاريخ تقريبي جاده را در ادوار اسلامي پيگيري کنيم . در ادامه حفاري ديواره ساحلي درياچه مشخص گرديد اين ديواره با استفاده از سنگ هاي لاشه و طبيعي بصورت خشک چين بدون استفاده از ملاط و به ضخامت بيش از 3 متر چيده شده است . در اين ديواره سنگ هاي درشت را در قسمت پايه و سنگ هاي کوچک تر را در سطح بالاي ديوار چيده بودند در مورد تاريخ گذاري اين ديواره مدرک قابل استنادي بدست نيامده ولي باتوجه به اينکه ديوار بصورت خشک چين ساخته شده و با حفاري مقداري از لاشه سنگ هاي سطح آن مشاهده گرديد که بين سنگ ها فضاهاي باز بخاطر رسوبات و آبرفت هايي که از کوه بيستون در فصول بارندگي به اين نقطه سرازير مي شود نيز پر نگرديده لذا به نظر مي آيد از قدمت زيادي برخوردار نباشد به گفته اهالي اين ديواره به مانند يک سکو که حالت حايلي بين جاده و درياچه را انجام داده در سده قبل توسط ساکنان محل احداث گرديده که البته هرگونه اظهار نظر صريح در اين خصوص نيازمند کاوش و مطالعه بيشتر خواهد بود . بعد از حفاري تمامي گمانه ها حدود 5/6 متر از عرض جاده قديمي مشخص شد و بعد از آن خاک هاي بکر و سنگ هاي طبيعي در بستر خاک وجود داشت که از ادامه حفاري در اين قسمت خودداري گرديد . با توجه به اين حفاري جاده قديم مربوط به دوران اسلامي بوده و در زير اين جاده به احتمال زياد لايه هاي آثار فرهنگي- تاريخي قبل از اسلام وجود دارد که به علت بررسي و مطالعات بيشتر حفاري در اين منطقه متوقف گرديد .

• گزارش کاوش هاي باستان شناختي در کنار سراب بيستون / عباس مترجم / زمستان 1379