اگر چنانچه گفته شده ايران را دروازه آسيا بدانيم بي شک کناره سراب بيستون يکي ا زاطراق گاه هاي مهم کاروانهايي است که از اين دروازه مي گذشتند گرچه آثار به جاي مانده در اطراف اين سراب نشان از گذشته هاي بسيار دورتري دارد . چرا که شرايط طبيعي و موقعيت استراتژيکي کوه و سراب بيستون به گونه ايست که موجب گرد آمدن آثار منحصر به فردي از دوران هاي مختلف پيش از تاريخ و تاريخي شده است . غار شکارچيان ( هزاره هفتم پيش از ميلاد ) ، تپه نادري ( هزاره سوم پيش از ميلاد ) ، کتيبه بزرگ داريوش و جاده شاهي ( هخامنشي ) نقش برجسته هاي پارتي مربوط به ميتريدات دوم و گودرز دوم ( پارتي ) ، مجسمه هرکول ( سلوکي ) ، پايه هاي کاخ ساساني ، ديواره عظيم فرهاد تراش ، کاروانسراهاي دوره ايلخاني و صفوي شاهد انکار ناپذيري بر اين مدعاست .

باتوجه به شواهد تاريخي فوق ميتوان گفت مهمترين اثر تاريخي بيستون ، سراب آن است . قطعاً اين سراب با توجه به ميزان آبدهي در طول زمان و شيوه استفاده انسانهايي که از آنجا عبور کرده يا ساکن بوده اند شواهدي در کنار و کف خود دارد که تاکنون چنانکه شايسته اين اثر تاريخي است بررسي نشده است وتنها در سال 1378 اداره کل ميراث فرهنگي کرمانشاه اقدام به گمانه زني هايي در حاشيه سراب نموده که بقاياي راهي قديمي پديدار شد . البته براي دستيابي به فرم معماري سراب و آثاري که احتمالاً در پيرامون آن وجود دارد نياز به کاوش گسترده اي مي باشد .

چشمه کارستي بيستون به فاصله 30 کيلومتري شمال شرقي شهر کرمانشاه و پاي ارتفاعات کوه بيستون در عرض جغرافيايي 34 درجه و 23 دقيقه و 18 ثانيه و طول جغرافيايي 47 درجه و 26 دقيقه و 6 ثانيه قرار دارد . کد ارتفاعي مظهر چشمه 1320 متر از سطح دريا مي باشد .

به لحاظ زمين شناسي در زون ساختاري زاگرس خرد شده ( Crushed Zone ) قرار گرفته ، واحد سنگي مخزن چشمه از سري آهک هاي بيستون که از نظر زماني متعلق به ترياس بالايي تا کرتاسه بالايي است تشکيل شده ، گستردگي زياد اين آهک ها و وجود سيستم گسلي و درزهاي فراوان و پديده هاي انحلالي باعث ايجاد مخزن هاي عمده کارستي در اين تشکيلات شده است .

اين آهک ها با يک همبري غير عادي ( گسلي ) بر روي سري راديولاريتها رانده شده است . در امتداد اين راندگي و در حد کنتاکت آن با سري راديولاريتهاي قرمز رنگ چشمه هاي کارستي زيادي ظاهر گشته که اين سراب يکي از آنها مي باشد . علاوه بر راندگي فوق تعدادي گسل هاي فرعي با امتداد تقريباً شمالي جنوبي اين آهک ها را تحت تأثير قرارداده که باعث ايجاد سيستمهاي درزهاي متفاوتي در آنها شده است که در هدايت آبها به مظهر چشمه به صورت چندين دهانه بوده که بعضي از دهانه ها که در کد ارتفاع بالاتري قرار دارند در فصول کم آب خشک و يا کم آب مي شوند . توسعه کارستيفيکاسيون در اين سازند زياد بوده بطوري که نسبت دبي ماکزيمم چشمه به دبي مينيمم چشمه برابر 20 مي باشد .

تعداد سي درز مهم در بخش هاي شمال غربي تا شمال شرقي چشمه بيستون مورد بررسي و اندازه گيري قرار گرفته بوده است، درزها عموماً فاقد پرشدگي بود و در بعضي موارد توسط رسوبات ثانوي رسي و آرگونيت پر شده اند ، ميزان بازشدگي از چند ميلي متر تا چند سانتيمتر متغير است ، شيب اکثر آنها بالاي 70 درجه و جهت شيب بيشتر به سمت شمال شرق مي باشد . با توجه به اندازه گيري به عمل آمده اقدام به رسم Rose Diagram و تصوير استروگرافيک قطب درزها گرديد .

بطور کلي بيشتر درزها داراي امتداد شمالي ـ جنوبي و پس از آن شرقي ـ غربي و شمال غربي ـ جنوب شرقي هستند .

به لحاظ اقليمي جزء مناطق نيمه مرطوب سرد مي باشد ( براساس سيستم طبقه بندي آمبرژه ) منشاء ريزشهاي جوي اغلب مديترانه اي و سوداني مي باشد . ميزان متوسط ريزشهاي جوي ساليانه برابر 600 ميلي متر است . مينيمم دماي مطلق براساس طول دوره آماري 20 ساله 30 درجه و ماکزيمم دماي مطلق 43 درجه سانتيگراد است . متوسط تبخير ساليانه برابر با 1895 ميليمتر مي باشد . طول دوره يخبندان 80 روز مي باشد .

چشمه کارستي بيستون بخشي از آبخوان کارستي ارتفاعات آهکي بيستون واقع در شمال شرق کرمانشاه را تخليه مي نمايد .

با توجه به شرايط تکتونيکي و اقليمي منطقه و همچنين خصوصيات ليتولوژيکي تشکيلات مذکور ، پديده هاي کارستي فيکاسيون از قبيل توسعه سيستم درزها و شکافها و پديده انحلال و توسعه کانالهاي زيرزميني توسعه زيادي داشته بطوري که نسبت دبي ماکزيمم به دبي مينيمم بيش از 20 مي باشد و به همين لحاظ رژيم آبدهي چشمه بيشتر به صورت طغياني بوده به طوري که در هنگام بارندگي هاي شديد آب چشمه کدر مي شود .

در يک دوره آماري 20 ساله ميزان حداکثر آبدهي چشمه 4886 ليتر در ثانيه بوده که مربوط به فروردين ماه سال 51 بوده و حداقل آبدهي آن 32 ليتر در ثانيه است که مربوط به آبان ماه 52 مي باشد . ميزان دبي متوسط ساليانه 797 ليتر در ثانيه مي باشد که متوسط تخليه ساليانه 2/25 ميليون متر مکعب مي باشد . ضريب کاهش آبدهي چشمه در دوره خشک با توجه به نمودار منحني فرود چشمه برابر 2- و ذخيره ديناميکي آن 2/12 ميليون متر مکعب مي باشد .

آب اين چشمه ( سراب ) بي رنگ ، بي بو و بدون مزه مي باشد . متوسط هدايت الکتريکي آن حدود 310 ، بيشترين مقدار 335 و کمترين مقدار برابر 250 ميکرومهوس بر سانتيمتر در سال 70 اندازه گيري شده است . تيپ آب سراب بيستون از نوع بيکربنات کلسيک مي باشد . از کل حجم مواد محلول در آب چشمه 71 درصد مربوط به يون بيکربنات و 21 درصد مربوط به يون کلسيم است . 8 درصد باقيمانده شامل يونهاي سولفات ، کلر ، منيزيم ، سديم و ... مي باشد .